Από τις ημερίδες που σχεδιάζουν την βιώσιμη ανάπτυξη στη Γαύδο» (2018) στα ΜΑΤ που ξηλώνουν αυτοσχέδιες καλύβες (2026). Σκληρή απόδειξη: χωρίς τοπική, από κάτω, συλλογική διαδικασία σχεδιασμού, που να ενσωματώνει πραγματικά όλες τις φωνές και τις ιδιαιτερότητες του τόπου, η «βιώσιμη ανάπτυξη» καταλήγει σε σκόνη και συντρίμμια…
Συχνά πυκνά βλέπουμε να πραγματοποιούνται διάφορες «αναπτυξιακές» ημερίδες στην Κρήτη με αναφορά στον σχεδιασμό ενός μοντέλου βιώσιμης ανάπτυξης. Σχεδόν πάντα σε αυτές τις εκδηλώσεις το παρών βέβαια δίνουν μεταξύ άλλων ο «ισόβιος» Περιφερειάρχης Κρήτης, βουλευτές της Κρήτης, ακαδημαϊκοί, φορείς και παράγοντες της τοπικής επιχειρηματικότητας.
Στις περισσότερες από αυτές τις ημερίδες γίνονται περισσότερο από εμφανείς οι αντιθέσεις στο τι επιδιώκουμε και κυρίως πώς αυτό επιτυγχάνεται σε επίπεδο Κρήτης. Πρώτα και κύρια ο τίτλος “βιώσιμη ανάπτυξη” χρησιμοποιείται πλέον ακόμη και όταν συζητάμε για το μέλλον των τραπεζών ή της Πολεμικής Βιομηχανίας κλπ, και δεν είναι καθόλου αυτονόητα συνδεδεμένη με την ποιότητα της ζωής των κατοίκων.
Πόσο μάλλον αν χρησιμοποιείται και ως αναφορά στο τοπικό χωρικό σχέδιο ανάπτυξης, για παράδειγμα της Γαύδου…
Η βιώσιμη ανάπτυξη είναι ένας γενικός όρος της κεντρικής εξουσίας, ενώ η τοπική ανάπτυξη είναι ειδικός όρος, όπου σχεδιάζεται, ορίζεται και εκτελείται από τους κάτω (Τοπική Αυτοδιοίκηση, κατοίκους, τοπικούς φορείς) και ανακοινώνεται προς τα “επάνω”. Το δεύτερο περιέχει το πρώτο.
Έτσι, εάν η οικονομία της Γαύδου βασίζεται π.χ. στον τουρισμό και στην κτηνοτροφία, τότε θα έπρεπε πρώτα να την επισκεφτεί μια ομάδα με ειδικές γνώσεις σε κλειστά οικοσυστήματα, όπως ένας κτηνίατρος γνώστης της αιγοπροβατοτροφίας, ένας επιστήμονας στη διαχείριση φυσικών (υδάτινων κ.λπ.) πόρων, ένας των εναλλακτικών μορφών τουρισμού, ένας αρχιτέκτονας τοπίου με κατεύθυνση σύνδεσης των τοπικών παραγωγικών δραστηριοτήτων με το αισθητικό του τόπου, ένας γνώστης της (πραγματικής) αναπτυξιακής προοπτικής των περιοχών Νatura 2000, ένας γνώστης όλων των νομικών μορφών συλλογικοτήτων και των ιδιαιτεροτήτων τους και ένας γνώστης του μάρκετινγκ τόπου (landscape management) για τη δυνατότητα του αγροδιατροφικού μοντέλου σε έναν ιδιαίτερο τόπο, που θα άκουγαν ιδέες και γνώμες, θα έβλεπαν, θα λάμβαναν κοινωνικο-οικονομοτεχνικά στοιχεία και στο τέλος θα πρότειναν από κοινού μια συγκροτημένη πρόταση, την οποία, εάν η τοπική κοινωνία δεχόταν, θα έπρεπε απλά να καταθέσουν στο κεντρικό κράτος.
Με λίγα λόγια, αυτό το μοντέλο μπορεί κάλλιστα να εκπονηθεί και να εφαρμοστεί τοπικά, με το κεντρικό κράτος να λειτουργεί συμπληρωματικά, όπως συνέβη στην Ανάβρα Μαγνησίας (πριν τα γκρεμίσει όλα ο “Καλλικράτης”).
Συνήθως σε όλες αυτές τις ημερίδες παρουσιάζονται και κάποιοι σωτήρες, λέει ο καθένας τα δικά του και οι από κάτω απλά περιμένουν για μια ακόμη φορά τη σωτηρία, η οποία, εάν έρθει, οι ίδιοι δε θα γνωρίζουν περί τίνος πρόκειται.
Να το κάνουμε ακόμα πιο συγκεκριμένο; Θα το κάνουμε μελετώντας το παράδειγμα μιας τέτοιας ημερίδας που είχε γίνει για την Γαύδο το 2018 με τίτλο “Σχεδιάζουμε ένα μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης στη Γαύδο”.
Σε εκείνη την ημερίδα λοιπόν, μεταξύ άλλων, ο Περιφερειάρχης της Κρήτη, μεταξύ άλλων, είχε πει ότι «οι αναπτυξιακοί πυλώνες της Κρήτης, όπως έχουν προσδιοριστεί ύστερα από συνεχή συνεργασία και διαβούλευση με τους Δήμους της Κρήτης, τα ακαδημαϊκά και ερευνητικά Ιδρύματα και τις επαγγελματικές ενώσεις, αφορούν και το νησί σας. Ο τουρισμός, ο πρωτογενής τομέας, η ενέργεια και η διαχείριση των υδάτων αφορούν συνολικά και οριζόντια όλη την Περιφέρεια Κρήτης».
Αφήνουμε, για την ώρα, στην άκρη τα όσα έκανε ή μάλλον δεν έκανε η Περιφέρεια Κρήτης από το 2018 μέχρι σήμερα το 2026 στην Γαύδο αλλά και σε ολόκληρη την Κρήτη και πιάνουμε εκείνο το “ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ” από την φράση του Περιφερειάρχη.
Ωστόσο, τα πρόσφατα γεγονότα στην Γαύδο έρχονται να δώσουν μια σαφή και σκληρή εικόνα του τι συμβαίνει όταν απουσιάζει ακριβώς αυτό το bottom-up μοντέλο που προτείνουμε. Μόλις πριν λίγες μέρες, με την παρουσία δυνάμεων ΜΑΤ, για πρώτη φορά στο νησί, προχώρησαν στην κατεδάφιση περίπου 23 αυτοσχέδιων ξύλινων καλυβών/παραπηγμάτων στις παραλίες Λαυρακά και Αϊ-Γιάννη.
Τα πρωτόκολλα εκδόθηκαν από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης και τον Δήμο Γαύδου, με επιχειρήματα περί παράνομων κατασκευών σε δασική/παραθαλάσσια περιοχή, προστασίας δάσους και πρόληψης πυρκαγιών.
Αυτή η εικόνα, συνεργεία κατεδάφισης συνοδεία ΜΑΤ σε ένα από τα πιο απομακρυσμένα και ευαίσθητα νησιά της χώρας, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη φιλοσοφία της τοπικής, συμμετοχικής ανάπτυξης που περιγράφουμε στο άρθρο.
Αντί να συγκροτηθεί η διεπιστημονική ομάδα που προτείνουμε (ειδικοί σε κλειστά οικοσυστήματα, Natura 2000, εναλλακτικό τουρισμό, αρχιτεκτονική τοπίου κ.ά.) και να ακούσει όλους τους εμπλεκόμενους –μόνιμους κατοίκους, κτηνοτρόφους, αλλά και την ευρύτερη εναλλακτική κοινότητα που ζει εκεί χρόνια με χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα–, καταφεύγουμε σε κατασταλτικά, top-down μέτρα από πάνω.
Η συλλογικότητα Gavdos Sea Front Collective και πολλοί παραθεριστές/κάτοικοι υποστηρίζουν ότι αυτοί οι άνθρωποι φροντίζουν το ευαίσθητο οικοσύστημα, καθαρίζουν, προστατεύουν από πυρκαγιές και αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιδιαίτερης ταυτότητας της Γαύδου ως «καταφύγιο ελεύθερων πνευμάτων».
Αντί λοιπόν για πραγματική διαβούλευση και σχεδιασμό ενός μοντέλου που να σέβεται το κλειστό οικοσύστημα και την οργανική σχέση ανθρώπου-τόπου, επιβάλλεται μια «τάξη» που αγνοεί τις μικρο-ιδιαιτερότητες του τόπου.
Η λέξη “οριζόντια” λοιπόν σημαίνει ότι αντιμετωπίζονται διαφορετικά αναπτυξιακά μοντέλα ισότιμα και οριζόντια, λες και πρέπει το καθένα από αυτά να αναπτυχθεί σε ξεχωριστό νησί ή ότι μπορεί να αναπτυχθεί στην Κρήτη χωρίς να επηρεάσει το άλλο (αυτό κατέδειξε η διαβούλευση;).
Πρέπει πρώτα να υπάρξει πολιτική απόφαση για το ποιο είναι το αναπτυξιακό μοντέλο που έχει επιλεχθεί ως κυρίαρχο και τα άλλα, κάθετα, να προσαρμόζονται σε αυτό ανά μικροπεριοχή και τόπο (ΣΧΟΟΑΠ).
Άλλο ρόλο και σχεδιασμό προϋποθέτει η ενέργεια, ο τουρισμός, ο ΒΟΑΚ, οι υποδομές, τα αεροδρόμια-λιμάνια, τα φράγματα, οι κανόνες κατασκευής κατοικιών κ.ά. στο νησί εάν έχει επιλεχθεί σαν κυρίαρχο μοντέλο το αγροδιατροφικό, άλλο εάν έχει επιλεχθεί η ενέργεια, άλλο εάν έχει επιλεχθεί ο τουρισμός (τουρισμός δε σημαίνει και επισκεψιμότητα) και η κάθε ισορροπία θα διαφέρει ανά τόπο και μικροπεριοχή.
Είναι διαχρονικά λάθος η πολιτική άποψη ότι όλα χωράνε στο νησί με ισότιμο τρόπο και αυτό φαίνεται σε δεκαετίες διαφωνιών και καθυστερημένων εγκρίσεων για την κάθε χωροθέτηση, ξενοδοχείου, κτηνοτροφικής μονάδας, οικίας, ΑΠΕ, δρόμου κοκ, εκτός και αν αυτές οι διαφωνίες είναι καλυμμένες από τον όρο διαβούλευση.
Αυτές οι “διαφωνίες” είναι και η κυρίως πηγή της διαφθοράς, γιατί αναγκάζεται ο πολίτης ανά περίπτωση να ζητά πολιτική παρέμβαση…
Τα γεγονότα στη Γαύδο δεν είναι απλώς ένα ακόμα περιστατικό «επιβολής νομιμότητας».
Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι χωρίς τοπική, από κάτω, συλλογική διαδικασία σχεδιασμού, που να ενσωματώνει πραγματικά όλες τις φωνές και τις ιδιαιτερότητες του τόπου, η «βιώσιμη ανάπτυξη» καταλήγει σε γκρέμισμα καλυβών με ΜΑΤ.
Και αυτό ακριβώς είναι το αντίθετο από αυτό που χρειάζεται η Γαύδος αλλά και η Κρήτη ολόκληρη…
